Jak już tu parokrotnie wspomniałem,
książki przestałem praktycznie czytać jakieś 30 lat temu i dziś pewnie na
palcach jednej ręki mógłbym policzyć tytuły, którym przez te wszystkie lata
uległem. Czemu tak? Nie mam pewności, jak to wyjaśnienie zostanie tu akurat odebrane,
ale w pewnym momencie uznałem, że – podobnie zresztą jak film, który mnie
kiedyś fascynował znacznie bardziej – ten rodzaj złudzeń nie jest mi do niczego
potrzebny i jeśli już mam się wzruszać czymkolwiek poza życiem realnym, to
wystarczy mi muzyka. I proszę sobie wyobrazić, że kiedy wydawało się, że tak
jak jest, zostanie już do końca i te książki tak sobie będą stały aż ktoś je
wreszcie wyrzuci do śmieci, syn mój wręcz zażądał bym przeczytal powieść
Dostojewskiego zatytułowaną „Bracia Karamazow”, jego zdaniem najwspanialszą
powieść, jaką on czytał w całym swoim życiu. Ponieważ wybieraliśmy się akurat
pociągiem nad morze, pomyślałem sobie, że te 10 godzin z małym hakiem mi
wystarczą, no i przyznaję, że – pierwszy raz w życiu, swoją drogą – zabrałem
się za tego Dostojewskiego. Dopiero dziś owych „Braci Karamazow” skończyłem i
pragnę podzielić się tutaj pewnym odkryciem, co ciekawe, nie do końca związanym
z samą literaturą. Owszem, uważam że Dostojewskiego czyta się równie dobrze jak
Bułhakowa, Gogola, czy innych Rosjan i jeśli miałbym wrócić do tego typu
wzruszeń, to niechby to nawet i był wspomniany on. Gdyby jednak ktoś nie
wiedział o co tam chodzi, to bohaterem jest stary Karamazow, człowiek
karykaturalnie podły, głupi i cyniczny – gdybyśmy mieli szukać porównań, to
taki trochę Jerzy Urban – i jego trzech synów. Najstarszy Mitia, trochę w typie
ojca, średni Iwan, taki bardziej intelektualista, no i najmłodszy Alosza, bardzo
pobożny i nieskończenie dobry człowiek. Cała historia praktycznie opiera się na
nigdy nie kończących się różnego rodzaju debatach na temat Wiary, sensu i
bezsensu życia, miłości, nienawiści, dobra i podłości, a wszystko to wypełnione
nieustanną, taką typowo rosyjską, egzaltacją ze łzami i tłuczonymi kieliszkami...
i oczywiście dziesiątkami najczęściej kompletnie szlonych kobiet. I oto w
pewnym momencie nadchodzi rozdział, gdzie Iwan – pierwszej klasy ateista – robi
nadzwyczaj pobożnemu Aloszy niezwykle głęboki i kompletny wykład na temat
oszustwa, jakie jego zdaniem stanowi Kościół, a czyni to w formie przypowieści
zatytułowanej „Wielki Inkwizytor”. Tu również muszę przedstawić parę słów
streszczenia. Jest XV wiek, w Hiszpanii szaleje papieska inkwizycja, niewinni
ludzie jeden po drugim płoną na stosach, a tymczasem wierny lud wciąż daremnie
wyczekuje powtórnego przyjścia Jezusa, nie chcąc uwierzyć, że został przez Boga
oszukany i poza zepsutym do szpiku kości Kościołem nie ma już nic. Pewnego
jednak dnia, trochę na zasadzie kaprysu, do Sewilli wpada na moment sam Jezus.
Ludzie natychmiast padają na kolana, wielbią Boga, błagają o cuda, no a Jezus
oczywiście to tu to tam daję im to o co proszą. I na to pojawia się tytułowy
Wielki Inkwizytor, bezwzględny 90-letni już starzec, każe Jezusa aresztować i
wtrąca go do więzienia. Nadchodzi wieczór, ów Inkwizytor odwiedza Jezusa w celi
i przedstawia mu sytuację, która w jego ujeciu wygląda tak, że Bóg przegrał już
na samym początku, kiedy Jezus odrzucił bardzo dobry deal, jaki mu zaproponował
Szatan na pustyni. Popełnił On ten błąd, uwierzył w człowieka, dał mu wolność,
i w efekcie tego cały ów religijny interes przejął wraz z Szatanem założony
przez Niego Kościół. A zatem, 15 wieków po Ukrzyżowaniu Bóg jest grzesznemu i
skorumpowanemu kompletnie światu niepotrzebny, bo owemu światu do tego by się
poczuł komfortowo wystarczy ów, kierowany przez Szatana i służący mu kler,
Kościół. Wygłaszany przez Inkwizytora tekst jest bardzo długi, a zarówno
pisarski, jak i intelektualny talent Dostojewskiego sprawia, że on faktycznie
może robić wrażenie.
A ja teraz właśnie chciałbym
opowiedzieć, dlaczego on również i mnie poruszył. Otóż stało się tak jednak
wcale nie przez ową sofistykę, ale przez fakt, że, jak się zdążyłem
zorientować, ów w sumie zabawny dość fragment stanowi wręcz Biblię dla
wszelkiego autoramentu ateistów, racjonalistów, humanistów i Diabeł jeden,
nomen omen, wie kogo jeszcze. Kiedy od pewnego już czasu spotykam się z owymi
tyradami skierowanymi przeciwko Kościołowi, duchowieństwu i w ogóle ludziom
wiernym, nagle sobie uświadamiam, że dosłownie wszystko co oni mają do
powiedzenia, zostało już od początku do końca sformułowane przez Dostojewskiego
w jego znakomitej powieści. Daję słowo, że to co nam opowiada ów Iwan, to
naprawdę wszystko. Choćbyśmy szukali po całym świecie, nie znajdziemy nic
więcej. Proszę sobie wyobrazić, że grzebiąc w Internecie, trafiłem nawet na
niesławny portal racjonalista.pl, a tam oczywiście jakieś nadzwyczaj poważne francuskie
czy niemieckie opracowanie objaśniające niezwykłą wręcz celność słów owego
Wielkiego Inkwizytora przytaczanych przez Iwana i cytowanych przez Dostojewskiego. Mało tego,
gdzie indziej znalazłem też typowy bryk z przeznaczeniem dla maturzystów chyba,
gdzie autor z najwyższą powagą potwierdza prawdziwość owych argumentów,
zapewniając przy tym, że Dostojewski w rzeczy samej stworzył postać Iwana na
swoje podobieństwo.
Ciekawe jest też zakończenie owego
rozdziału. Wysłuchawszy opowieści swojego brata, Alosza wybucha dobrodusznym
śmiechem, informuje Iwana, że cała ta historia jest beznadziejnie głupia, bardzo
konkretnie tłumaczy mu dlaczego, ale jednocześnie prosi go, by doprowadził ją
jednak do końca. Iwan opowiada więc jak to już na sam koniec Inkwizytor, widząc
że Jezus nie dość że w żaden sposób nie okazuje ani złości, ani zniecierpliwienia,
ani zdenerwowania, ani nawet niepokoju, to jeszcze się w ogóle nie odzywa, tylko
patrzy mu z dobrocią prosto w oczy, traci panowanie i krzyczy do Niego, by może
się wreszcie odezwał, na co Jezus wstaje i bez słowa całuje tego satanistę w
usta. A sam Iwan nagle się uśmiecha i mówi do Aloszy, by o tej całej historii
zapomniał, bo to są tylko takie głupie popisy jeszcze jednego głupca.
A ja wciąż przeglądam te internetowe stroniczki
i wciąż trafiam na kolejne opracowania na temat słuszności rzekomej ekspertyzy
samego Dostojewskiego. I tu właśnie nagle odnajduję sens czytania książek. Otóż
moim zdaniem, on polega na tym, że właśnie dzięki owej wielkiej literaturze – w
większości kompletnej fikcji i jedynie czystej zabawie zdolnych autorów –
możemy się przestać dziwić. Znając te wszystkie dzieła, możemy się bardzo łatwo
przekonać, jak bardzo wszystko to z czym mamy dziś do czynienia w publicznej
przestrzeni już było, i to było nie raz. Jak bardzo te wszystkie madrości, te
wszytkie tak bardzo inteligentne popisy, one wszystkie zostały wzięte z tego,
co ktoś tam kiedyś wymyślił, czy to Szekspir, Tołstoj, Proust, Mann, czy
którykolwiek jeszcze z nich, których zresztą tak naprawdę nikt z nich nawet nie
czytał, a to co oni podają jako swoje, to też tylko zasłyszane gdzieś cytaty
lub streszczenia. A to wszystko jest tak oczywiste, a jednocześnie trywialne,
że ten tym tle nawet wspomniany wcześniej Jerzy Urban okazuje się być kiepską
bardzo podróbką.
A zatem, chciałbym dziś, z tej oto
okazji, że przeczytałem wreszcie książkę i to książkę nie byle jaką, przyznać,
że chyba było warto. Kto wie, ile tego jeszcze czeka na mnie za rogiem.
